Hãy hình dung khung cảnh tại một trạm sạc lúc chạng vạng tối. Chiếc Toyota lướt tới, đèn hậu phát sáng trong bóng chiều. Anh chủ xe gạt thắng tay, mở cửa bước xuống, đảo mắt tìm trụ sạc. Không còn trụ nào.
Những chiếc BYD, Geely, Lynk & Co đã đậu kín từ trước, súng sạc cắm gọn gàng, đèn báo xanh nhấp nháy trên thanh trạng thái pin…
Toyota, Honda đã nổ máy hybrid từ rất sớm
Hybrid, tạm dịch là xe lai: chiếc xe có hai nguồn động lực, động cơ xăng và mô-tơ điện. Gắn thêm bộ pin đủ lớn, trang bị thêm cổng sạc, súng sạc bên ngoài, nó thành PHEV (plug-in hybrid electric vehicle), xe lai cắm sạc.
Toyota Prius mở lối tiên phong
Mùa thu 1993, chủ tịch danh dự Eiji Toyoda giao cho kỹ sư đề bài nghe như câu đố: vẽ ra chiếc xe của thế kỷ 21. Dự án mang mật danh G21.
Tháng 11/1994, phó chủ tịch kỹ thuật Akihiro Wada chốt thêm điều kiện: xe phải hybrid. Mục tiêu tiết kiệm nhiên liệu của kỹ sư trưởng Takeshi Uchiyamada được nâng từ gấp rưỡi lên gấp đôi xe thường, lịch ra mắt được rút ngắn 2 năm: từ 1999 xuống 1997.
Lý do là Hội nghị khí hậu Kyoto sắp họp, mục tiêu giảm phát thải. Prius lên kệ ngày 10/12/1997, Nghị định thư Kyoto thông qua ngay hôm sau. Chiếc xe mang tên Latin nghĩa là “đi trước” chạy đua với lịch họp của cả thế giới. Prius trả lời ba câu hỏi:
- Thứ nhất, nhiên liệu. Toyota công bố xe tiết kiệm gần gấp đôi xe xăng thông thường.
- Thứ hai, khí thải. Cắt giảm các chất CO₂, N₂O xuống trung bình 5,2% so với năm 1990.
- Thứ ba, hạ tầng. Hybrid chỉ cần đổ xăng như xe khác, không cần trạm sạc riêng biệt.
“Dưới nắp capô, động cơ xăng và hai mô-tơ điện chia việc kiểu series-parallel (nối tiếp-song song), đổi vai liên tục”, Uchiyamada nhớ lại, lúc Prius ra đời, ngành ôtô chưa có khái niệm hybrid.
Honda Insight tiếp nguồn sinh khí
Honda đi con đường riêng với IMA (Integrated Motor Assist, tạm dịch: mô-tơ điện hỗ trợ tích hợp): mô-tơ đứng cạnh động cơ xăng để chống lưng cho nó, chứ không thay nó.
Insight ra mắt ở Nhật tháng 11/1999, thân liftback ba cửa, hai chỗ, sinh ra cho đúng một mục tiêu: đi xa nhất với mỗi lít xăng. Tháng 12/1999, Honda Insight có mặt ở Bắc Mỹ, sớm hơn Prius bảy tháng dù xuất phát chậm hơn.
Những phát kiến tiếp theo của người Nhật
Hãy hình dung chiếc thuyền hai người chèo: một là động cơ xăng, một là mô-tơ điện. Toyota cho hai người đổi vai liên tục. Honda cho một người chèo chính, người kia chèo thêm khi cần.
Suzuki Ertiga chọn kiểu nhẹ nhàng với SHVS (Smart Hybrid Vehicle by Suzuki). Một máy phát-khởi động tích hợp (ISG) thay máy phát điện thông thường, kèm pin lithium-ion nhỏ, giúp xe tắt máy khi dừng đèn đỏ, thu hồi năng lượng khi phanh, hỗ trợ động cơ lúc tăng tốc. Giới chuyên môn gọi đó là mild hybrid (lai nhẹ).
Nissan Kicks e-POWER (đang bán tại Việt Nam) làm ngược lại: mô-tơ điện là người chèo duy nhất, động cơ xăng chỉ quay máy phát, không kết nối các chi tiết cơ khí tới bánh xe. e-POWER lăn bánh cuối năm 2016, mượn kinh nghiệm từ người anh em Nissan LEAF – chiếc xe điện sản xuất hàng loạt đầu tiên trên thế giới.
Ba kỳ thi khí thải và một đáp án chung
Người Nhật không giải bài hybrid cho nội bộ, mà đề do cơ quan quản lý đưa ra, mỗi thị trường chiến lược ra một đề khác nhau.
Bắc Mỹ. Quy định xe không khí thải (ZEV) của California có hiệu lực từ tháng 9/1990, buộc các hãng muốn tiếp tục bán xe ở Cali phải đưa xe năng lượng mới vào bán theo tỷ lệ cố định, mốc đầu là 2% từ năm 1998.
Nhật Bản. Tiêu chuẩn tiết kiệm nhiên liệu quốc gia. Prius đời 2009 đạt 38 km/lít, vượt chuẩn 2010 hơn 25%, đạt luôn mức chuẩn 2015 theo chu trình JC08, tức nộp bài sớm hơn sáu năm.
Châu Âu. Luật tính theo lượng phát thải CO₂ bình quân mỗi cây số, với mốc 95 g/km.
Châu Âu cũng nghĩ về điện hóa từ sớm. Volvo V60 PHEV (hiện đã ngừng sản xuất) ra mắt tại Geneva Show 2011, với danh hiệu “xe lai cắm sạc chạy diesel đầu tiên trên thế giới”: diesel kéo cầu trước, mô-tơ điện kéo cầu sau, CO₂ dưới 50 g/km. Nghe như món lẩu thập cẩm, nhưng đó là đáp án nghiêm túc của lục địa vốn ưu chuộng diesel.
Trong phòng thi, vẫn còn vắng một thí sinh.
Prius lăn bánh, Trung Quốc vẫn đang siết ốc
Giữa thập niên 1980, Trung Quốc bắt đầu mở cửa ngành ô tô bằng liên doanh: Beijing Jeep năm 1983, Shanghai Volkswagen và Guangzhou Peugeot năm 1984. Danh sách sau đó dài ra, thêm Fiat, Suzuki, Mazda…
Honda lập Guangzhou Honda năm 1998, Accord ra dây chuyền năm 1999. Toyota lập Tianjin Toyota năm 2000. Luật thời đó không cho phía ngoại quốc giữ quá 50% cổ phần chi phối, với ý đồ được giấu kín, nhưng các bên đều ngầm hiểu với nhau.
Những chiếc xe đầu tiên đến dưới dạng linh kiện SKD đóng thùng sẵn, Trung Quốc chỉ ráp lại, siết ốc. Từ khoá quen thuộc với người Việt ngày này là: xe lắp ráp trong nước.
Người Nhật đang viết chương đầu của hybrid. Người Trung đang học siết ốc đúng thông số lực siết. Và trong lúc ấy, một công ty sản xuất pin điện thoại, một công ty sản xuất linh kiện tủ lạnh đang tính kịch bản dựng cờ trong ngành sản xuất xe.
Nhật giải khí thải, người Trung giải kinh doanh
BYD là nhà sản xuất pin điện thoại, Geely sản xuất linh kiện tủ lạnh bốn chân trước khi làm xe bốn bánh. Dựa trên hành trình phi thường của Tesla, câu hỏi BYD đặt ra là bài toán con gà và quả trứng: dựng trạm sạc trước hay làm xe trước?
BYD và các hãng xe Trung Quốc chọn làm xe điện trước, động cơ xăng dự phòng, hạ tầng để mỗi quốc gia tự tính sau. Đó là khác biệt cốt lõi, phần nào giải thích cho vị thế dẫn dắt của Trung Quốc trong bản đồ xe năng lượng mới NEV trên thế giới ngày nay.
Người Nhật giải bài khí thải; người Trung giải bài kinh doanh: xe điện gặp khó ở nhiều thị trường chưa đủ trạm sạc (cần đồng bộ rất nhiều thứ) vậy thì làm xe điện trước, thêm bình xăng dự phòng phía sau. Xăng-sạc liên thông, công thủ toàn diện.
| Loại pin | Tên đầy đủ | Đặc điểm |
| LFP | Lithium Sắt Phosphate | Loại pin phổ biến nhất trên xe PHEV, xe điện, ít phụ thuộc kim loại quý, hầu hết các hãng đều sử dụng. |
| NCM | Nickel Cobalt Mangan | Ưu điểm lớn nhất là mật độ năng lượng cao, xe chạy xa (trên 700 km/sạc) với cùng khối lượng pin. |
| NCA | Nickel Cobalt Nhôm | Họ hàng NCM, thay mangan bằng nhôm. Một số xe Tesla sử dụng pin này do Panasonic cung cấp. |
Li Auto và vài hãng xe Trung (chưa vào Việt Nam) chọn EREV (extended-range electric vehicle, xe điện tăng tầm) là lời giải hoàn hảo cho nỗi lo chưa tới chợ đã hết tiền. BYD phát triển công nghệ Super DM-i: điện là chính, xăng là phụ.
Đặt hai dòng thời gian cạnh nhau. Toyota Prius 1997, Prius Plug-in Hybrid tháng 1/2012, mất gần hai thập kỷ từ tờ giấy trắng đến xe thương mại.
Với hãng xuất thân từ pin và mô-tơ điện, được hỗ trợ tích cực từ quốc gia làm chủ hoàn toàn nguồn khoáng sản quý hiếm dưới lòng đất, thêm động cơ xăng là bước ngắn.
Các hãng xe Nhật xuất thân từ máy dệt, máy may, máy xăng, thêm pin, mô-tơ, bộ chia công suất, quản lý nhiệt, quản lý pin, rồi cả phích cắm, súng sạc là một hành trình. Phương pháp Kaizen không thể nhanh được, chỉ có thể tịnh tiến, cải thiện từng bước.
Toyota chấm đúng bản đồ, đi bằng nhịp Kaizen
Trong các hội nghị ngành từ năm 2013, Toyota nhận định xe lưỡng tính trang bị công nghệ PHEV là giải pháp thực tế nhất cho bài toán năng lượng và khí thải đô thị, nên Prius Plug-in Hybrid mới ra mắt tại Nhật, Mỹ, châu Âu năm 2012.
Mitsubishi cũng không đứng ngoài: Outlander PHEV 2013 được giới thiệu tại thị trường nội địa Nhật là chiếc SUV cắm sạc đầu tiên trên thế giới. Nhật không thiếu ý tưởng PHEV.
Toyota (và Nhật nói chung) là hãng của Kaizen (cải tiến liên tục, từng bước nhỏ), rất giỏi làm xe bền bỉ, nhưng không giỏi chạy nước rút. Các hãng xe Trung bắt tín hiệu thị trường nhanh hơn, phản ứng thần tốc hơn.
Động thái hợp tác ứng phó của người Nhật cũng rất Nhật: bắt tay. Tháng 5/2024, Toyota, Subaru, Mazda cam kết phát triển động cơ mới cho kỷ nguyên điện hóa. Ngày 31/8/2026, Honda và Nissan thống nhất chuẩn hóa bộ điều khiển điện tử và hệ điều hành cho xe.
Tại thị trường Việt Nam tính đến tháng 10/2026, chín hãng xe Nhật chưa ra mắt bất kỳ mẫu PHEV nào; trong khi Trung Quốc có đủ PHEV, đủ dòng đủ giá cho mọi phân khúc như bảng thống kê nhanh bên dưới.
| Hãng xe | Tên xe | Phân khúc | Giá bán |
| BYD | Seal 5 | Sedan cỡ C | 696 triệu |
| BYD | Sealion 5 | CUV cỡ C | 739 triệu |
| BYD | Sealion 6 | SUV cỡ C | 839 triệu |
| BYD | M9 | MPV cỡ lớn | 1 tỷ 999 triệu |
| Geely | EX5 PHEV | SUV cỡ C | 789 triệu |
| Jaecoo | J7 PHEV | SUV cỡ C | 879 triệu |
| Lynk & Co | 08 | SUV cỡ D | 1 tỷ 299 triệu |
| iCaur | V27 (EREV) | SUV địa hình | Chưa có giá |
Quay lại trạm sạc lúc chạng vạng. Anh chủ xe vẫn đứng đó, tay đặt trên cánh cửa còn mở, đèn hậu chiếc Toyota vẫn sáng. Vợ anh gọi, hỏi khi nào về? Anh trả lời, chắc cũng nhanh thôi. Vợ anh hỏi, nhanh là bao lâu? Anh nhìn hàng xe, nhìn đồng hồ đeo tay, rồi nhìn sang đồng hồ báo pin. Anh về liền!
Chuỗi xe Trung Quốc đang sạc nhanh hứng khởi không đến sớm vì đường không kẹt xe, mà được thiết kế để cắm sạc ngay từ đầu.
