Ấn tượng đầu tiên luôn đến từ lớp trang điểm ngoài cùng. Nhưng xe ngon không, chạy êm không, an toàn không, vài năm sau còn đáng tiền không, do những thứ nằm sâu bên trong quyết định. Nếu ví chiếc xe là cơ thể, Suốt Ngày XE muốn giới thiệu 10 hệ cơ quan từ ngoài vào trong cho các bạn lái mới làm quen. Biết càng sớm, lái càng sướng.
Hệ option: son phấn
Con người nào cũng có phần bẩm sinh và phần thoa thêm. Option là phần thoa thêm. Xe không có màu sơn đặc biệt vẫn chạy, không có cửa sổ trời vẫn chạy, không có hệ âm thanh 18 loa vẫn chạy. Nhưng cũng như son phấn và nước hoa, chúng quyết định người ta nhìn bạn, ngửi bạn, nhớ bạn ra sao.
Màu sơn đặc biệt, bộ mâm to, ốp ngoại thất, gói thể thao, cửa sổ trời toàn cảnh. Chúng làm xe ăn ảnh, nhưng hiếm khi giữ được giá. Phần lớn option không cộng thêm bao nhiêu vào giá bán lại. Màu quá cá tính là ví dụ điển hình của trang điểm đậm: hợp mắt chủ cũ, kén mắt chủ sau.
Hệ loa cao cấp, đèn viền nội thất, ghế thông gió, sưởi ấm, massage các kiểu. Đây là những thứ tỏa ra giá trị hưởng thụ khi bạn ngồi vào xe.
Hệ chiếu sáng: đôi mắt
Chạy xe ban ngày không thành vấn đề. Thử thách thật sự đến khi trời mưa, đường quê không có đèn, xe ngược chiều bật pha. Đèn xe là đôi mắt, vừa để bạn nhìn đường, vừa để người khác nhìn thấy bạn.
Halogen: đôi mắt yếu
Sợi tóc kim loại nung nóng trong bóng thủy tinh, công nghệ lâu đời. Rẻ, dễ thay, đủ sáng mờ mờ, tuổi thọ khoảng 500 đến 1.000 giờ theo các nguồn kỹ thuật. Thường thấy trên xe siêu nhỏ, Bim già Mer cổ, đủ chạy ban ngày hoặc trong phố có đèn đường.
LED: đôi mắt khỏe
Sáng hơn, mát hơn, tốn điện ít hơn, tuổi thọ dài hơn. Đổi lại, khi hư thì phải mổ cườm. Hợp với người chạy tối, đi tỉnh lộ, đường đêm ít đèn.
Matrix: đôi mắt liếc
Một dãy hàng trăm hàng ngàn bóng LED phối hợp với camera và cảm biến. Khi phát hiện phía trước có xe ngược chiều, hệ thống làm mờ hoặc tắt riêng những điểm sáng chiếu thẳng, phần đường còn lại vẫn được rọi tối đa.
Giống con ngươi co giãn đúng lúc, bạn không phải chọn giữa nhìn rõ và nhìn soi mói. Hợp với đèo dốc, đường vắng, cao tốc ban đêm. Cái giá: hỏng một chi tiết có thể thay cả cụm.
Laser: mắt đại bàng
Được trang bị trên xe sang, xe chủ tịch. Dưới ngưỡng tốc độ nhất định, hệ thống laser hoạt động như matrix LED, laser chỉ vào cuộc ở tốc độ cao để chiếu xa, trên nửa cây số. Hợp với người máu pha xăng, chạy cao tốc đêm thường xuyên, và dĩ nhiên tiền không phải vấn đề.
Hệ ADAS: phản xạ tự vệ
Nhiều khi, con mắt đã chớp trước khi hạt bụi kịp bay vào. Đó là phản xạ tự vệ, đi qua tủy sống chứ không chờ não ra lệnh. ADAS (hệ thống hỗ trợ người lái nâng cao) làm đúng việc ấy cho chiếc xe: camera và radar quan sát phía trước, hai bên, phía sau; khi thấy nguy cơ thì nhắc, kéo vô lăng, hoặc phanh thay bạn, nhanh như chớp.
Mời xem Tipcar thử thắng Subaru.
Một vài phản xạ quen thuộc
- Phanh khẩn cấp tự động: thấy vật cản hoặc xe phía trước phanh gấp, xe cảnh báo rồi tự phanh.
- Cảnh báo điểm mù, cắt ngang khi lùi: thêm một đôi mắt ở những chỗ gương không nhìn thấy.
- Giữ làn, cảnh báo lệch làn: nhắc nhẹ, thông báo khi xe trôi ra vạch, dễ gặp khi chạy cao tốc ban đêm.
- Cruise control thích ứng: tự giữ khoảng cách với xe phía trước trên đường dài, giúp bàn chân nghỉ ngơi.
Mỗi hãng xếp những tính năng này vào một gói riêng, cách làm cũng khác nhau. Subaru là ví dụ dễ nhớ với EyeSight: dùng cặp camera đặt sau gương chiếu hậu, như hai con mắt nhìn được chiều sâu, phanh bằng phản xạ.
Thân vỏ khung gầm: xương, sườn
Hãy nghĩ đến con cua. Vỏ của nó là bộ xương, vừa che chắn vừa chịu lực. Xương sườn vừa cứng để che tim phổi, vừa đủ đàn hồi để nhún khi bị va chạm. Khoang cabin là một lồng cứng giữ nguyên hình dạng, phần đầu và đuôi xe được tính toán để gập lại có kiểm soát, gánh bớt hậu quả va chạm thay cho cơ thể.
Khung gầm liền khối: unibody
Nhẹ, cứng xoắn tốt, ít rung lắc, dễ bố trí vùng hấp thụ xung lực. Hợp với gần như mọi nhu cầu thông thường: sedan, hatchback, crossover, SUV đô thị, đi phố, đi tỉnh, chở gia đình. Điểm yếu: khi va chạm mạnh thì cả vỏ lẫn khung cùng bị ảnh hưởng, sửa phức tạp và tốn kém.
Khung gầm rời: body-on-frame
Bền bỉ, chịu kéo và chở nặng, chịu địa hình, dễ sửa hơn vì có thể tháo thân xe khỏi khung. Đổi lại, xe nặng, lái kém lanh, quá trình tạo vùng hấp thụ xung lực khó hơn dù các mẫu hiện đại đã cải thiện nhiều. Hợp với bán tải, SUV cỡ lớn, người đi địa hình, thích nghịch bùn.
Mâm lốp: bàn chân & đôi giày
Tay chân (dẫn động) có khỏe đến mấy, con người vẫn phải chạm đất bằng bàn chân. Xe cũng vậy: lực của động cơ, của phanh, của tay lái cuối cùng đều dồn xuống bốn miếng cao su tiếp xúc trực tiếp với mặt đường.
Lốp
Gánh 4 việc: tạo lực bám, thoát nước, giữ ổn định và giữ độ êm. Khi gai mòn, rãnh nông đi, nước khó thoát, xe dễ mất bám khi đạp nhanh phanh gấp trên đường ướt.
- Gai đối xứng: êm, dễ đảo, hợp xe phổ thông, chạy hằng ngày.
- Gai bất đối xứng: hợp xe hiệu năng cao, người hay chạy đèo.
- Gai định hướng: thoát nước rất nhanh, hợp vùng mưa nhiều.
- Gai địa hình: hợp off-road, đổi lại ồn hơn, tốn nhiên liệu hơn.
Mâm
Nhiều lái mới mê lên mâm lớn như mê giày cao gót, nhưng ranh giới giữa đẹp mặt và an toàn rất mỏng. Mâm & lốp phải đi cùng một hệ, cho dù bạn mua xe lưỡng tính.
- Đường kính: mâm to thì lốp phải mỏng. Nếu không, đồng hồ tua, cân bằng điện tử tính nhầm.
- Tải trọng: mâm rẻ tiền có thể không đạt chuẩn chịu tải, dễ nứt khi chở nặng hoặc va đập nhẹ.
Hệ thống treo: cơ và khớp
Bộ xương đứng vững nhưng không biết thả lỏng. Cái giúp bánh xe băng qua ổ gà, mố cầu là cơ và khớp. Lò xo cùng các thanh tay đòn đóng vai cơ bắp: co duỗi giữ bánh xe trên mặt đường. Giảm chấn (phuộc nhún) đóng vai sụn và dịch: dập tắt dao động. Hệ treo cũng là nơi các hãng phân định đẳng cấp giữa xe vài trăm triệu và xe vài tỏi.
Lá nhíp
Nhiều lá thép mỏng xếp chồng thành khối vừa chịu tải vừa đàn hồi. Rẻ, bền, chịu tải tốt, nhưng nhún mạnh khi chạy nhanh. Lá nhíp chủ yếu còn trên xe tải, xe khách và một số bán tải. Hợp với chở hàng nặng và đường xấu, không hợp khi chở em bé, bà mẹ đang mang thai.
MacPherson
Đơn giản, nhỏ gọn, gần như mặc định ở trục trước phần lớn xe phổ thông. Khả năng hấp thụ va đập không sang bằng các kiểu phức tạp hơn.
Tay đòn kép
Hai tay đòn hình chữ A xếp chồng, kiểm soát chuyển động bánh xe chính xác. Cồng kềnh và đắt hơn, xuất hiện chủ yếu trên xe cận sang. Hợp với người thích lái, vào cua chắc tay.
Đa liên kết
Nhiều thanh liên kết ngắn cùng kiểm soát bánh xe: êm, ổn định; đổi lại phức tạp và khó sửa. Thường dùng cho trục sau xe cận sang trở lên. Hợp với người chạy đường dài, chú trọng ghế sau.
Giảm chấn thích ứng và khí nén
VinFast VF8 dùng giảm chấn chọn lọc tần số (FSD): mềm khi gặp mặt đường gồ ghề, vẫn giữ thân xe ổn định ở tốc độ cao. Xe chủ tịch Lexus LM dùng hệ treo biến thiên thích ứng (AVS) với các van nhạy tần số, kết hợp cảm biến theo dõi tốc độ, góc lái, độ nghiêng thân xe.
Porsche đi xa nhất, thay hẳn lò xo thép bằng khí nén, mỗi trụ có ba buồng khí thay đổi độ cứng, nâng hạ gầm theo tình huống.
Xét về hệ treo, giá trị sản xuất phần cứng cơ khí khác nhau không quá nhiều, điểm đáng tiền nằm ở phần mềm mỗi hãng tinh chỉnh.
Hệ dẫn động: hai tay, hai chân
Cơ và xương không tự đi được, phải có tay chân chạm đất. Hệ dẫn động quyết định bánh nào làm việc, nghĩa là phần nào kéo, phần nào đẩy; đôi lúc cũng cần vừa nhún vừa nhảy.
Cầu trước (FWD): hai tay kéo
Hai tay kéo cả thân người đi. Động cơ và hộp số dồn trọng lượng lên đúng cặp bánh đang dẫn động. Kết cấu gọn, dễ sản xuất. Hợp đi phố, gia đình. Cái giá: bánh trước vừa phải lái vừa phải kéo, khi vào cua quá nhanh đầu xe có xu hướng trôi ra ngoài.
Cầu sau (RWD): hai chân đẩy
Bánh trước chỉ lái, bánh sau đẩy, trọng lượng phân bổ cân đối nên cảm giác lái chính xác, được ưa chuộng ở xe thể thao và xe sang. Đổi lại, đường ướt hoặc trơn, đuôi xe dễ mất bám. Cầu sau quá hợp với người thích lái. Người mới biết lái nên nhẹ chân ga khi chạy đường xa ướt mưa.
Hai cầu (AWD, 4WD): tay chân cùng bám
(Đôi khi cũng có ngoại lệ) Như con dê núi, dùng cả bốn điểm tựa để lấy lực. Công suất được chia cho cả hai cầu, bám đường tốt hơn trên đường ướt, sỏi, bùn. Nhiều hệ AWD tự chia lực, có thể về chế độ hai cầu khi không cần để tiết kiệm nhiên liệu. 4WD cho phép tài già chủ động bật tắt, linh hoạt khi chạy địa hình khắc nghiệt, đồi cỏ đen.
Hộp số: lên gân lên cốt
Gân là sợi dây nối cơ với xương, quyết định lực của cơ biến thành chuyển động như gymer hay dưỡng sinh. Gân bám gần khớp thì ra lực lớn nhưng chuyển động chậm, bám xa khớp thì nhanh nhưng yếu hơn.
Hộp số bám theo vòng quay của động cơ: số thấp cho lực lớn để xuất phát và leo dốc; số cao cho tốc độ nhàn nhã trên đường trường.
Số sàn
Bạn tự co từng bó gân: đạp côn, gạt cần số, nhả côn. Rẻ hơn khi mua và khi sửa, cho cảm giác làm chủ định mệnh. Hiện tại, 99% xe mới không còn lắp số sàn bởi thao tác lái xe tiêu tốn quá nhiều năng lượng, đặc biệt với phụ nữ: chân nào đạp thắng, chân nào đạp ga còn bị đạp nhầm; thêm chân côn thì khó quá.
Số tự động AT
Độ bền tốt, chi phí bảo dưỡng và thay thế thấp hơn DCT và CVT. Hợp với người mới lái và mọi nhu cầu thông thường.
Hộp số CVT
Không có bậc số cố định, tỷ số truyền thay đổi liên tục. Rất êm, tiết kiệm nhiên liệu. Nhược điểm: vòng tua lên xuống không bám theo tốc độ xe nên nhiều người thấy sao sao á, một số hãng thậm chí chèn nấc số ảo cho dễ chịu.
Hộp số DCT
Một ly hợp lo số lẻ, một ly hợp lo số chẵn, số tiếp theo luôn được chuẩn bị sẵn nên sang số cực nhanh, hiệu quả gần như số sàn. Nhưng ở tốc độ rất thấp, nhất là khi kẹt xe nhích từng chút, DCT có thể giật. Hợp với người thích cảm giác lái, ôm cua, đi đèo, đường trường.
Động cơ: trái tim biết yêu
Mọi hệ cơ quan phía trên đều sống nhờ nhịp đập, đồng hồ đo nhịp tim của xe chính là vòng tua. Cùng trái tim, nhưng mỗi loại có cách đập, cách nạp năng lượng khác nhau. Máy 1.0, 2.0, 3.0; đơn vị tính là lít, để nói sự bao dung của trái tim.
Xăng dầu
Đốt nhiên liệu ngay trong lồng ngực, nhịp đập có tiếng, có rung. Đổ đầy trong vài phút, trạm nhiên liệu khắp nơi. Xăng đốt nhanh, turbo mở liền, hợp đa số người dùng. Dầu lực kéo tốt ở vòng tua thấp, hợp chở nặng, chạy trớn, đường trường.
Hybrid không cắm sạc
Vẫn là trái tim xăng, nhưng có mô-tơ điện và bộ pin nhỏ hỗ trợ lúc xuất phát. Pin nạp lại nhờ phanh tái tạo và từ động cơ, nên không bao giờ cần cắm điện. Ngoài ra còn có mild-hybrid: chỉ trợ lực nhẹ. Thay vì massage bằng 10 ngón, mild-hybrid chỉ dùng 2 ngón.
PHEV cắm sạc
Giống hybrid nhưng pin lớn, mô-tơ mạnh, cắm sạc được. PHEV thông thường chạy thuần điện quãng đường từ 80km đến 150km. Hết pin chạy như hybrid, hết xăng thì ghé đổ. Xăng-sạc liên thông, công thủ toàn diện. Ngoài PHEV còn có EREV xe điện tăng tầm như VF Wild có thể chạy điện trên 250km.
Thuần điện
Không xăng, không tiếng máy, không turbo. Bộ pin lớn, đổi lại phải sạc mới chạy được. Hiện tại, chủ xe VinFast hưởng thụ trạm sạc nhiều nhất; chủ xe điện các hãng khác muốn tìm trụ sạc công cộng cũng nhức cái đầu.
Điện–điện tử (ECU): hệ thần kinh
Cuối cùng, ta đến hệ thần kinh, con chip, báo lỗi cá vàng. Trên xe có hàng chục bộ điều khiển điện tử (ECU), mỗi bộ một việc: động cơ, hộp số, phanh ABS, túi khí, đèn, điều hòa, cụm đồng hồ…, như các trung khu thần kinh.
Để các trung khu nói chuyện được, xe cần dây thần kinh, gọi là mạng CAN (Controller Area Network). Chỉ một cặp dây xoắn, mỗi ECU phát tín hiệu lên đường truyền chung, bộ nào cần thì nhận, bộ nào không cần thì bỏ qua. Cũng có khi bộ não gọi, bộ hạ không phản hồi :((
Gợi ý cho lái mới: đừng bỏ qua đèn báo lỗi trên táp-lô, đó là cách hệ thần kinh phát tín hiệu có chỗ nào đó không ổn, như con người thỉnh thoảng đi chụp MRI công nghệ cao để tầm soát nguy cơ chạm mạch, đột quỵ.
Đừng tự ý can thiệp phần mềm điều khiển: các hãng thường khóa ECU để chống chỉnh sửa, ai chạm được vào mạng nội bộ này đều có thể tác động tới nhiều chức năng quan trọng trên xe.
Đi hết một vòng từ lớp son phấn đến dây thần kinh, lái mới không cần nhớ hết, chỉ cần nhớ thứ tự ưu tiên: an toàn thân vỏ khung gầm trước > rồi đến động cơ hộp số, dẫn động, hệ treo > tiếp theo là đôi mắt, son phấn cuối cùng.
Cơ thể khỏe mạnh mặc gì cũng đẹp, không mặc gì cũng đẹp. Son phấn trang điểm làm sao che nổi bộ dạng rệu rã rêu phong từ bên trong.
