Năm 1999, chỉ một chữ trên nhãn chai, Mobil đâm đơn kiện Castrol trước Ban Quảng cáo Quốc gia Hoa Kỳ (NAD) vì Castrol Syntec quảng cáo là nhớt “tổng hợp”, trong khi dầu gốc đã đổi sang loại khoáng tinh luyện sâu, người trong ngành gọi là nhóm III.
Ván cờ kết thúc với cái bắt tay, nó cho thấy dầu nhớt chảy trong gần như mọi động cơ đốt trong, thắng một cuộc kiện cáo về chữ nghĩa có thể thắng cả cuộc chơi, trên toàn thế giới.
Suốt Ngày XE mời bạn đi qua tứ trụ dầu nhớt Mobil, Castrol, Shell và Motul, qua những con số trên chai, hành trình từ mỏ dầu đến chai nhớt, và động cơ đang nguội, nóng lòng chờ được rót.
Dãy ký hiệu số 5W-30 và 10W-40 trên chai nhớt do ai đặt?
Chai nhớt nào cũng có dãy ký hiệu như mật mã. Dãy số do SAE (Hiệp hội Kỹ sư Ô tô Hoa Kỳ) đặt ra, theo tiêu chuẩn SAE J300, nó cho biết nhớt đặc hay loãng ở hai nhiệt độ khác nhau.
Hãy hình dung mật ong chính hãng. Trời lạnh, mật ong đặc quánh. Khi đun nóng, nó chảy tuột. Nhớt cũng vậy, nhưng động cơ đòi hỏi cả hai môi trường nóng nguội cùng lúc: khi xe khởi động nguội, nhớt cần đủ loãng để nhanh chóng luân chuyển đến mọi ổ trục và bề mặt cần bôi trơn.
Khi động cơ nóng lên khoảng 100°C, nhớt phải đủ độ nhớt bôi trơn để duy trì lớp màng dầu, ngăn các bề mặt kim loại chuyển động như piston – thành xy-lanh, hay trục khuỷu – bạc lót tiếp xúc trực tiếp với nhau như hình ảnh minh hoạ bên dưới.
Số trước chữ W (Winter, chỉ số mùa đông) chỉ độ đặc/loãng của nhớt khi trời lạnh. Số càng nhỏ, nhớt càng loãng ở nhiệt độ thấp, giúp quá trình bơm dễ dàng khi khởi động máy.
Số sau dấu gạch chỉ độ nhớt của nhớt khi động cơ đã đạt đến nhiệt độ vận hành ổn định (đo ở 100°C và 150°C theo tiêu chuẩn ngành). Số càng lớn, nhớt càng đặc khi nóng.
- 5W-30 cho biết nhớt loãng hơn ở mọi nhiệt độ: chảy nhanh khi nguội, màng dầu mỏng khi nóng. Đây là thông số nhớt phổ biến tại Việt Nam.
- 10W-40 đặc hơn ở nhiệt độ vận hành, giữ màng dầu dày hơn, được khuyên dùng cho động cơ đời rất cũ, máy móc đã mài mòn hơi bị nhiều.
Tin vui cho các tay lái xứ nóng: Việt Nam không có mùa đông âm 25°C, nên con số 5-10 trước chữ W không ảnh hưởng gì sâu sắc. Điều đáng quan tâm là con số phía sau: 30-40.
Xe đã chạy trên 100.000 km thì nên thay nhớt 30 hay 40?
Động cơ xe mới luôn cần chạy rô-đa để mọi thứ khít lại tự nhiên. Sau hàng triệu vòng quay: piston mòn nhẹ, xi-lanh rộng ra, các gioang cao su (phớt) cứng dần và co lại. Khe hở to hơn, dầu nhớt dễ lọt qua, khí cháy dễ thổi xuống cát-te.
Các hãng nhớt có hẳn một nhánh sản phẩm dành riêng cho xe cày cuốc, gọi là high mileage (nhớt cho xe chạy nhiều). Castrol, Mobil khuyên dùng loại này khi đồng hồ vượt 75.000 dặm, tương đương 120.000 km. Thành phần đặc trưng gồm phụ gia làm mềm phớt, gioang cao su nở trở lại, thêm chất tẩy rửa chống cặn và phụ gia chống mài mòn.
Mốc 120.000 km vì vậy trông như cột cây số dễ nhớ, ngầm thông báo động cơ bắt đầu vào độ tuổi trung niên, vừa đúng lúc hết bảo hành hãng.
Vậy có nên chuyển từ 5W-30 lên 10W-40 khi qua cột 120.000 km không? Câu trả lời an toàn là: đọc sách hướng dẫn theo xe. Hai chiếc cùng quãng đường ODO, nhưng độ mài mòn động cơ có thể khác nhau. Xe chạy đô thị dừng đèn đỏ liên tục, lái nữ mới lấy bằng, đổ đèo đạp thắng Brembo chính hãng liên tục, độ mài mòn động cơ nhanh hơn tài già chạy đường trường.
Nhớt tổng hợp có gì khác so với nhớt thông thường?
Quay lại năm 1999, bởi câu hỏi này là lõi của vụ kiện. Nhớt gồm 2 phần: dầu gốc chiếm phần lớn thể tích, và chất phụ gia pha thêm để tẩy rửa, chống mài mòn, chống oxy hoá.
Chỉ số độ nhớt 5W-30 hay 10W-40 là kết quả của quá trình pha chế hai phần ấy. Còn “thông thường” hay “tổng hợp” phần lớn do dầu gốc quyết định, nó cũng quyết định cột mốc 5.000km hay 10.000km thay nhớt một lần mà chúng ta đều biết. Bất kỳ chai nhớt chính hãng nào cũng đi qua bốn chặng trước khi đổ vào động cơ.
- Khai thác. Dầu gốc của phần lớn nhớt đều bắt nguồn từ dầu thô lấy lên từ mỏ, nhiều nhất ở Trung Đông. Riêng Shell PurePlus đi từ khí thiên nhiên.
- Tinh luyện thành dầu gốc. Dầu thô được làm sạch, mức độ, công nghệ làm sạch quyết định “nhóm” theo cách chia của API (Hiệp hội Dầu khí Hoa Kỳ).
- Pha chế và kiểm tra. Dầu gốc chiếm phần lớn thể tích, trộn với phụ gia (tẩy rửa, chống mài mòn, chống oxy hoá) để ra đúng cấp độ nhớt 5W-30 hay 10W-40.
- Chiết rót từ nhà máy. Sau khi đạt hết mọi tiêu chuẩn của ngành, của hãng xe, nhớt thành phẩm được chiết rót vào chai, bình, can lớn nhỏ rồi đưa lên kệ.
Mobil 1 ra mắt tại Mỹ năm 1974, hãng mô tả là nhớt động cơ tổng hợp toàn phần đầu tiên. Castrol, ở thời điểm xảy ra vụ kiện, dùng dầu gốc khoáng tinh luyện bằng hydro.
Shell biến khí thiên nhiên (gas-to-liquid, GTL) thành dầu gốc (Shell mô tả là) gần như không còn tạp chất như dầu gốc từ dầu thô, sản xuất tại nhà máy ở Qatar. Tháng 9/2014, Shell đưa loại nhớt này lên xe đua Ferrari F14 T tại Singapore Grand Prix.
Motul Pháp có gốc rễ từ năm 1853, ra mắt dòng 300V năm 1971, một công thức tổng hợp dựa trên ester (dầu gốc nhóm V cao cấp nhất) cho động cơ vòng tua cao và xe đua chuyên nghiệp; mã 8100 dành cho xe phổ thông đại chúng.
| Tên hãng | Quốc gia | Năm thành lập | Sản phẩm tiêu biểu |
| Shell | Anh – Hà Lan | 1907 | Shell Helix |
| Castrol | Anh | 1899 | Castrol GTX |
| Motul | Pháp | 1853 | Motul 8100 |
| Mobil | Mỹ | 1866 | Mobil 1 |
Tem API trên chai nhớt, chứng chỉ chung của cả ngành
Dù dầu gốc khác nhau, mọi chai nhớt bán ra đều phải đạt chuẩn API SP do American Petroleum Institute – Viện Dầu khí Hoa Kỳ quy định. Đây là cấp chất lượng dành cho động cơ xăng, phát triển trong bảy năm, có hiệu lực từ ngày 1/5/2020.
Mobil lớn lên từ Standard Oil, đế chế dầu mỏ của gia tộc Rockefeller. John D. Rockefeller cùng các cộng sự lập công ty năm 1870. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ buộc tách thành 34 công ty nhỏ vào năm 1911 để hạn chế thao túng giá dầu. Một trong số đó là Standard Oil of New York (Socony), hợp nhất với Vacuum Oil năm 1931, mang tên Mobil từ giữa thập niên 1950.
Năm 1999, Mobil sáp nhập với Exxon, hậu duệ khác của Standard Oil, sau khi Ủy ban Châu Âu và FTC Hoa Kỳ lần lượt chấp thuận. Nói cách khác, một thế kỷ sau ngày đế chế bị chia nhỏ, các mảnh của nó ghép lại, luật chơi của cuộc chiến bôi trơn toàn cầu vẫn mang dấu ấn Mỹ.
Qua được API chưa đủ, vẫn còn tiêu chuẩn của hãng xe
API giống kỳ thi tốt nghiệp chung: chai nào cũng phải qua. Nhưng mỗi hãng xe lại là một trường đại học riêng, có bài thi đầu vào riêng. Mercedes có bộ tiêu chuẩn MB 229.5, BMW có Longlife-04. Hãng nhớt muốn được ghi tên trên chai phải gửi mẫu cho hãng xe thử, đạt thì nhận phê duyệt hàng chính hãng OEM.
Có hai mức quan hệ với hãng xe mà người ngoài ngành cần phân biệt:
- Rót ngay trên dây chuyền (factory fill, OEM): nhớt đổ vào xe trước khi rời nhà máy. Đây là vị trí khó vào nhất, khó thắng thầu nhất.
- Khuyên dùng hoặc phê duyệt (service fill, approved): nhớt không được rót tại nhà máy nhưng hãng sử dụng tại các xưởng dịch vụ.
Đường đua là phòng thí nghiệm chuyên sâu, nhưng cũng giống phuộc nhún chính hãng Ohlins: các hãng dầu nhớt tài trợ trên đường đua để chứng minh thông điệp: điều kiện khắc nghiệt như vầy, động cơ turbo nóng máu lên đến 1.000°C như vầy, xe đua vẫn đua 300-400 km/h, khi chạy trên đường phố không cần phải nghĩ. Cứ nhấn ga đạp tới.
Hút khí tự nhiên là đi bộ, tăng áp là động cơ marathon
Động cơ hút khí tự nhiên tự hít không khí vào xi-lanh, không ai ép. Nhớt có nhiệm vụ bôi trơn, tẩy rửa, tản nhiệt. Tải nhiệt vừa phải, nên phần lớn câu chuyện dừng ở những gì đã nói: đọc sách hướng dẫn, chọn đúng cấp độ nhớt (5W-30, 10W-40 hay cấp khác) và đúng tiêu chuẩn API hoặc tiêu chuẩn của hãng xe.
Động cơ tăng áp có khác chút xíu. Một bộ turbo dùng khí xả để quay tuabin, tuabin nén thêm không khí vào xi-lanh, đốt nhiều nhiên liệu hơn, ra nhiều công suất hơn từ dung tích nhỏ hơn. Đánh đổi là mọi thứ nóng nhanh, chịu tải nặng, nhưng nguyên lý là một: nhớt vừa bôi trơn trục turbo quay rất nhanh, vừa mang nhiệt ra khỏi đó.
Động cơ công nghệ PHEV xăng-sạc liên thông cách sử dụng nhớt, mã hiệu nhớt cũng không có gì khác, miễn bạn đừng châm nhớt cho động cơ điện, mất bảo hành oan uổng :))
Trước khi rót nhớt vào động cơ, bạn hãy mở sách hướng dẫn
Tứ trụ dầu nhớt Mobil, Castrol, Shell, Motul loại nào cũng là hàng hiệu. Người hiểu động cơ nhất là hãng xe, câu trả lời đã nằm sẵn trong sách hướng dẫn đi kèm theo xe. Hãy luôn mở sách ra trước khi cầm chai: cấp độ nhớt (5W-30, 10W-40…), dung tích cần đổ, chu kỳ thay nhớt. Đó là hướng dẫn chính thức, duy nhất của hãng xe dành cho động cơ ấy.
Mua xe cũ, sách hướng dẫn không còn? Đừng đoán, cũng đừng tin câu nói của anh KTV đang học nghề “Xe nào đổ loại này cũng được, chạy ngon lắm anh”. Lên hội nhóm, hỏi anh em đang chạy cùng dòng, hỏi thêm KTV ruột để đối chiếu, rồi mới rót nhớt vào động cơ. Bổ sung thực phẩm chức năng Senfineco, Liqui Moly, Wynn’s nếu bạn tin vào công lý và công nghệ.
Với động cơ, kim loại với kim loại ma sát liên tục, bôi trơn là cuộc chiến sinh tồn. Nhưng với anh chị em, thịt với thịt ma sát lẫn nhau, bôi trơn là cuộc sống, là cuộc đời đấy nhé!
